soapformulator
PL
C20H14O4

Fenoloftaleina

Fenoloftaleina to wskaźnik kwasowo-zasadowy, sprzedawany jako roztwór w alkoholu, który barwi się na różowo od około pH 8,2 w górę. Mydlarze nakładają kroplę na próbkę, żeby sprawdzić, czy jest w niej wolna zasada; w UE jest sklasyfikowana jako substancja rakotwórcza, dlatego traktuje się ją jak odczynnik laboratoryjny i nie dopuszcza do produktu.

Danger (GHS08)
  • H341 Suspected of causing genetic defects
  • H350 May cause cancer
  • H361f Suspected of damaging fertility

Harmonised classification in Annex VI of Regulation (EC) No 1272/2008 (CLP), index number 604-076-00-1: Muta. 2, Carc. 1B (specific concentration limit 1 %) and Repr. 2. Indicator solutions in ethanol are also Flam. Liq. 2, H225, by their suppliers' safety data sheets.

Pierwsza pomoc, niżej na tej stronie

Identyfikacja

Wzór
C20H14O4
CAS
77-09-8
EC
201-004-7
Inne nazwy
phenolphthalein indicator solution

Poradniki

Co pokazuje

Fenoloftaleina to wskaźnik kwasowo-zasadowy: bezbarwny w roztworach kwaśnych i obojętnych, różowiejący, gdy pH rośnie od około 8,2 do 9,8. Prawie nie rozpuszcza się w wodzie, według danych amerykańskiego National Toxicology Program 0,4 g w litrze, dlatego sprzedaje się ją rozpuszczoną w alkoholu, zwykle w stężeniu 1 %.

Każde prawdziwe mydło jest zasadowe. Roztwór dobrze zrobionego mydła ma pH około 9–10, powyżej punktu, w którym wskaźnik zaczyna zmieniać barwę, więc kropla na wilgotnej kostce często lekko różowieje nawet wtedy, gdy nie ma wolnego ługu, zwłaszcza na młodym mydle, które wciąż zawiera wodę. Niepokoić powinien natychmiastowy, intensywny kolor magenty, przede wszystkim w postaci plamek lub smug. W silnie zasadowym środowisku różowy kolor z czasem także blednie, bo wskaźnik przechodzi w bezbarwną formę, więc odczytuj kolor od razu.

Zastosowanie w mydle w płynie i mydle przezroczystym

Twórcy mydła przezroczystego testują bazę w postaci żelu, zanim doda się alkohol. Catherine Failor nakłada kroplę na małą próbkę i szuka najsłabszego odcienia różu: głęboki róż oznacza nadmiar ługu, brak koloru oznacza, że mydłu ługu brakuje. Gdy baza jest już rozpuszczona w alkoholu, test staje się dokładniejszy, bo w alkoholu mydło prawie nie rozkłada się z powrotem na kwas tłuszczowy i wodorotlenek, więc wskaźnik reaguje wyłącznie na wolną zasadę.

Mydło w płynie trudniej ocenić w wodzie. Thomssen ostrzegał w 1922 roku, że mydło zawierające dużo wody może zabarwić fenoloftaleinę na różowo, „mimo że masa jest po stronie kwaśnej”, i rozpuszczał swoje próbki w alkoholu. Tak samo postępuje standardowa metoda laboratoryjna, ISO 456: rozpuszcza mydło w zobojętnionym etanolu i miareczkuje kwasem wolne alkalia żrące. Różowa kropla na wodnistej paście niewiele dowodzi w którąkolwiek stronę; kontrola zakresów w kalkulatorze i niewielkie przetłuszczenie lepiej chronią mydło w płynie przed nadmiarem ługu.

Czego nie powie

Kropla na kostce nie powie, ile jest wolnej zasady, nie odróżni wodorotlenku od węglanu z nalotu sodowego i nic nie powie o kieszonce ługu, której nóż nie trafił. Intensywne barwy mydła mogą zamaskować różowy odcień. Więcej powie skalibrowany pehametr i roztwór 1 % albo miareczkowanie laboratoryjne; poradnik o pH mydła wyjaśnia, co każda z tych metod może, a czego nie może pokazać.

Bezpieczne postępowanie

Fenoloftaleina jest w UE sklasyfikowana jako substancja rakotwórcza. Jej zharmonizowana klasyfikacja (CLP, załącznik VI, numer indeksowy 604-076-00-1) to Carc. 1B, „może powodować raka”, oraz Muta. 2, podejrzenie powodowania wad genetycznych, i Repr. 2, podejrzenie szkodliwego działania na płodność. Klasyfikacja jako substancji rakotwórczej dotyczy mieszanin od 1 % wzwyż, co obejmuje typowy roztwór wskaźnika 1 %: Carl Roth oznacza swój roztwór 1 % w etanolu jako przeznaczony wyłącznie dla użytkowników profesjonalnych, odradza stosowanie w domu i klasyfikuje go także jako wysoce łatwopalny. Zgodnie z REACH substancji rakotwórczej tej kategorii w stężeniu równym lub wyższym od tego limitu nie wolno sprzedawać ogółowi społeczeństwa. Słabsze roztwory są poniżej limitu.

Dowody stojące za tą klasyfikacją pochodzą z badań na zwierzętach. Amerykański National Toxicology Program od 2000 roku wymienia fenoloftaleinę jako substancję, co do której można zasadnie przypuszczać, że jest rakotwórcza dla człowieka, na podstawie nowotworów u myszy i szczurów, którym podawano ją w paszy, a w 1999 roku amerykańska Food and Drug Administration usunęła ją ze składników uznanych za bezpieczne i skuteczne w środkach przeczyszczających dostępnych bez recepty. To wystarczający powód, żeby traktować ją jak odczynnik laboratoryjny.

W praktyce zakładaj rękawice, trzymaj ją w podpisanej butelce z zakraplaczem z dala od żywności, dzieci i ognia, testuj cienki skrawek odcięty z partii, a nie kostkę, której ktoś będzie używał, i wyrzuć przetestowany kawałek. Fenoloftaleina znajduje się w unijnym wykazie substancji zakazanych w produktach kosmetycznych (rozporządzenie (WE) nr 1223/2009, załącznik II, pozycja 417), więc nigdy nie może trafić do samego mydła. Skalibrowany pehametr w ogóle nie potrzebuje wskaźnika.

Źródła

Cytaty, na których opiera się każda wartość, oraz uwagi do każdego źródła są podane słowami samych źródeł na angielskiej wersji strony: przetłumaczonego cytatu nie da się sprawdzić z jego dokumentem.

Wszystkie składniki