Soda kalcynowana (węglan sodu)

Czym jest

Soda do prania to węglan sodu, sól, w którą zmienia się wodorotlenek sodu, gdy pochłania dwutlenek węgla. Sprzedaje się ją w dwóch głównych postaciach. Bezwodny proszek, w przemyśle nazywany sodą kalcynowaną, to niemal czysty węglan i powoli pobiera wodę z powietrza. Soda krystaliczna to dekahydrat, w którym woda krystalizacyjna stanowi 62,9 % masy, jak zapisali Simmons i Appleton w 1908 roku; na suchym powietrzu traci wodę i rozsypuje się w proszek. Unijna specyfikacja dodatków do żywności obejmuje formę bezwodną, monohydrat i dekahydrat jednym wpisem, E 500 (i).

Różnica ma znaczenie, gdy przepis napisano dla jednej z postaci. Węglan sodu stanowi tylko 37 % masy sody krystalicznej, więc do tej samej pracy potrzeba około 2,7 raza więcej kryształów niż proszku. Soda do prania Arm & Hammer to sam węglan sodu, według karty charakterystyki od 60 do 100 %; wszystko, co sprzedaje się jako soda krystaliczna, to dekahydrat. Sprawdź na etykiecie, którą postać masz.

W proszku do prania

Proszki mydlane nie są nowością: Simmons i Appleton opisują je jako sproszkowane mieszaniny mydła z sodą kalcynowaną lub sodą krystaliczną. Domowi mydlarze wciąż ścierają dojrzałą kostkę mydła do prania i mieszają ją z sodą do prania. Węglan zasługuje na swoje miejsce, bo radzi sobie z twardą wodą: usuwa wapń w postaci nierozpuszczalnego węglanu wapnia, dzięki czemu więcej mydła zostaje wolne do mycia, a producenci detergentów nazywają go wytrącającym środkiem wspomagającym (builderem). Nie jest to pełne rozwiązanie. Patent Lever Brothers zauważa, że sam węglan rzadko obniża zawartość wapnia na tyle, żeby pranie było dobre, i że powstająca kreda może osadzać się na wypranej tkaninie.

Sprawia też, że kąpiel piorąca jest silnie zasadowa, według karty charakterystyki pH 11,4, i dlatego przemysł wełniarski zaleca do wełny łagodny, neutralny detergent, a nie mydło z sodą. Poradnik o mydle do prania podaje kostki, proszek i powody, dla których pomijamy boraks.

Postępowanie z sodą

Węglan sodu jest znacznie łagodniejszy od ługu, ale nie jest nieszkodliwy. Jego zharmonizowana klasyfikacja UE to poważne podrażnienie oczu, H319, z piktogramem wykrzyknika i hasłem ostrzegawczym „Uwaga”, a karta charakterystyki jednego z producentów dodaje, że powtarzający się lub długotrwały kontakt ze skórą prawdopodobnie spowoduje podrażnienie, i zaleca rękawice oraz ochronę oczu. Ścieraj i mieszaj tam, gdzie pył nie będzie się rozwiewał, trzymaj słoik podpisany i poza zasięgiem dzieci, a jeśli pył dostanie się do oka, przepłucz je dużą ilością wody.

Dlaczego nie zastąpi ługu

Soda do prania jest zasadą i na tyle przypomina ług, że ludzie pytają, czy dałoby się z niej zrobić mydło. Nie da się. Simmons i Appleton napisali to wprost w 1908 roku: węglany sodu i potasu, choć znacznie tańsze od alkaliów żrących, „nie mogą być użyte do właściwego zmydlania obojętnego tłuszczu”. Fabryki stosowały węglan tylko do kwasów tłuszczowych, które wcześniej oddzielono od gliceryny. Oleje wymieszane z sodą do prania nie dają mydła.

Węglan w samym mydle to inna sprawa. Fabryki dodawały go trochę, żeby usztywnić i utwardzić mydło, a Simmons i Appleton ostrzegali, że jego nadmiar czynił mydło kruchym i powodował wykwity, czyli biały nalot na powierzchni.

Nalot sodowy: soda do prania na świeżej kostce

Biały film, który może się tworzyć na świeżym mydle robionym metodą na zimno, to ten sam związek chemiczny. Wszędzie tam, gdzie nieprzereagowany ług na powierzchni styka się z dwutlenkiem węgla z powietrza, zmienia się w węglan sodu: 2 NaOH + CO₂ → Na₂CO₃ + H₂O. Tworzy się w ciągu pierwszego dnia lub dwóch, tylko tam, gdzie powietrze ma dostęp do mydła, i jest nieszkodliwy. Węglan sodu łatwo się rozpuszcza, 30,7 g w 100 g wody w 25 °C, więc parownica lub szybkie spłukanie go usuwa; w alkoholu się nie rozpuszcza. Przykrycie formy, utrzymanie bloku w cieple i użycie nieco mniejszej ilości wody zmniejszają ryzyko jego powstania, a poradnik o nalocie sodowym omawia każdy z tych sposobów.