Rzeki glicerynowe, pęknięcia i przegrzanie mydła: przyczyny i zapobieganie

Mydło robione metodą na zimno samo wytwarza ciepło, a blok w otulonej formie potrafi zatrzymać go zaskakująco dużo. Większość wad opisanych w tym poradniku bierze się z tego ciepła, które albo rośnie za bardzo, albo zbyt wolno opada. Są to tylko wady wyglądu, dopóki partia się nie rozwarstwiła, i łatwiej im zapobiec, gdy wiesz, co decyduje o temperaturze bloku.

Skąd bierze się ciepło

Ciepło wydzielają dwa etapy. Rozpuszczanie wodorotlenku sodu w wodzie szybko podgrzewa roztwór, a samo zmydlanie jest reakcją egzotermiczną, więc blok nagrzewa się jeszcze przez wiele godzin po wlaniu do formy. W dużej, otulonej formie ciepło narasta szybciej, niż uchodzi, i mydło przechodzi w fazę żelu: ciemnieje i staje się prześwitujące, od środka na zewnątrz. Soap Queen podaje, że blok w fazie żelu osiąga do około 82 °C (180 °F), a Anne-Marie Faiola, że od 22 do 33 °C (40 do 60 °F) więcej niż temperatura wlewania.

Żel to nie topnienie. Kevin Dunn identyfikuje go jako neat soap, ciekłokrystaliczną fazę mydła i wody, w której cząsteczki mydła układają się w uporządkowane warstwy, ale nadal mogą się po sobie przesuwać. Gotowemu mydłu to nie szkodzi: w jego testach kostki po fazie żelu i bez niej miały taką samą twardość i zasadowość, choć namoczone chłonęły wodę w różny sposób.

Pomiary Dunna pokazują, od czego zależy, jak bardzo nagrzeje się blok:

• Forma. Duży blok trzyma ciepło; pojedyncze gniazda formy je tracą.
• Temperatura początkowa. Cieplejsze oleje i ług dają wyższy szczyt.
• Woda. Mydło z dużą ilością wody przechodzi w żel w umiarkowanej temperaturze; mydło z małą ilością wody dopiero wtedy, gdy mocno się nagrzeje.
• Oleje. Tłuszcze nasycone zmydlają się szybciej i mogą podnieść szczyt.
• Zapachy i dodatki. Niektóre przyspieszają reakcję i podnoszą szczyt. Klasycznym przykładem są cukry: mleko, miód, puree owocowe, soki, piwo i wino sprawiają, że partia grzeje się mocniej.

Woda działa w obie strony i dlatego rady na jej temat mogą brzmieć sprzecznie. Więcej wody sprawia, że blok przechodzi w żel w niższej temperaturze, a więc sprzyja rzekom i niektórym pęknięciom; mniej wody przyspiesza zmydlanie, a DeeAnna Rouse z Classic Bells zauważa, że mydła bogate w olej kokosowy, z ziaren palmowych lub babassu słyną z tego, że przy zbyt małej ilości wody przegrzewają się, pękają, a nawet wylewają z formy. Oceniaj wodę razem z olejami i temperaturą pracy.

Rzeki glicerynowe

Rzeki glicerynowe to prześwitujące, wodniste z wyglądu żyłki, chmurki albo siateczka spękań biegnące przez skądinąd nieprzezroczyste mydło. Najłatwiej je zobaczyć w mydle wybielonym dwutlenkiem tytanu.

Rzeki glicerynowe w kostce wybielonej dwutlenkiem tytanu.

Nazwa jest myląca, a Classic Bells wyjaśnia dlaczego: gliceryna wcale się nie oddziela. Mydło to mieszanina różnych mydeł. Stearynian i palmitynian sodu, pochodzące z tłuszczów nasyconych, krzepną jako pierwsze, gdy blok stygnie po fazie żelu, i w stanie stałym są nieprzezroczyste; oleinian sodu dłużej pozostaje płynny i krzepnie jako prześwitujący. Jeśli blok stygnie powoli, oba mają czas zebrać się w obszary na tyle duże, że stają się widoczne. Encyclopaedia Britannica z 1911 roku opisuje to samo zjawisko w fabrycznym „mottled soap”, mydle marmurkowym, które mydlarze robili celowo, barwiąc gorące mydło i pozwalając mu powoli stygnąć w skrzyniach: stearynian i palmitynian „form a semi-crystalline solid, while the oleate, solidifying more slowly, comes by itself into translucent veins”. Pigment uwidacznia ten wzór, bo nie rozkłada się równomiernie między oba składniki. Podręcznik Simmonsa i Appletona z 1908 roku podaje wynikającą z tego regułę fabryczną: stygnące powoli mydło marmurkowe tworzyło duże kryształy i „a distinct bold mottle”; ochłodzone zbyt szybko dawało „a small mottle, or no mottle at all”. Dlatego mydło marmurkowe trafiało do drewnianych skrzyń, przykrytych, by stygło stopniowo, inne mydła do żelaznych, a mydło przezroczyste wlewano do wąskich skrzyń, by szybko stygło.

Soap Queen tłumaczy rzeki krzepnięciem gliceryny, gdy mydło za bardzo się nagrzeje. Przyczyny i środki zaradcze, które podaje, są te same, więc w praktyce mydlarskiej nie ma większego znaczenia, które wyjaśnienie jest słuszne.

Co zwiększa prawdopodobieństwo rzek:

• Faza żelu, a po niej powolne stygnięcie. Praca w wysokiej temperaturze, mocne otulenie formy, mata grzewcza albo piekarnik. Rouse nazywa dogrzewanie w piekarniku mydła robionego metodą na zimno przy słabym roztworze ługu „a good way to grow a nice crop of crackles and rivers”.
• Więcej wody. Według Rouse faza żelu jest dość mało prawdopodobna przy stężeniu ługu 33 % lub wyższym, a znacznie bardziej prawdopodobna przy 31 % lub niższym, bo mydło z dużą ilością wody przechodzi w żel w niższej temperaturze.
• Nierównomiernie rozłożona woda. Masa mydlana niezeskrobana ze ścianek i niewymieszana przed wlaniem do formy albo barwnik rozprowadzony w wodzie i dodany tylko do części masy.
• Dwutlenek tytanu. Pigment, przy którym rzeki widać najbardziej, zwłaszcza gdy jest rozprowadzony w wodzie.
• Zapachy podnoszące temperaturę. Soap Queen radzi sprawdzić uwagi dostawcy.

Rzeki nie zmieniają działania mydła; Rouse mówi, że praktycznie nie wpływają na jego właściwości użytkowe. Soap Queen dodaje, że tam, gdzie są grube albo skupione w jednej części kostki, ta część może być bardziej miękka niż reszta.

Jak im zapobiegać:

1. Użyj mniej wody. Stężenie ługu 33 % lub wyższe, licząc każde źródło wody: roztwory EDTA lub cytrynianu, barwniki rozprowadzone w wodzie, puree. Soap Queen proponuje zmniejszenie ilości wody o 10 % lub więcej.
2. Wymieszaj masę równomiernie. Zeskrob ścianki garnka i dobrze wymieszaj przed wlaniem do formy.
3. Rozprowadzaj dwutlenek tytanu w oleju, nie w wodzie ani glicerynie. Soap Queen miesza 1 łyżeczkę pigmentu z 1 łyżką lekkiego oleju. Na zdjęciach samej Rouse marmurkowanie przechodzi przez całą część kostki, którą wybieliła dwutlenkiem tytanu wymieszanym z gliceryną.
4. Zdecyduj się na żel albo jego brak i doprowadź to do końca. Aby zapobiec fazie żelu, pracuj w temperaturze niższej o około 5 °C (10 °F) albo w temperaturze pokojowej i włóż formę na 24 godziny do zamrażarki. Jeśli chcesz żelu, pozwól blokowi przejść pełną fazę żelu, a potem szybko go schłódź: wentylator, z formą na kratce, żeby powietrze dochodziło od spodu, zrobi to bez lodówki.

Poradnik o barwieniu mydła omawia dwutlenek tytanu i inne pigmenty dokładniej.

Pęknięcia i „mózg kosmity”

Pęknięcie wzdłuż wierzchu bloku albo pomarszczona, pofałdowana powierzchnia przypominająca mózg oznaczają, że mydło za bardzo się nagrzało. Modern Soapmaking wyjaśnia pęknięcie tak: wierzch tężeje, gdy wnętrze wciąż się nagrzewa, ciepło i rozszerzające się mydło zostają uwięzione pod spodem, a wierzch pęka, żeby je wypuścić. „Mózg kosmity” (alien brain) to to samo ciepło w bloku, który przeszedł fazę żelu na wskroś, a jego powierzchnia marszczy się, gdy mydło pęcznieje.

„Mózg kosmity”: blok, który w całości przeszedł fazę żelu i się przegrzał, z pofałdowanym wierzchem i pęknięciem w miejscu, gdzie mydło wypchnęło się do góry.

Typowe przyczyny:

• Praca w wysokiej temperaturze. Soap Queen stwierdza, że wierzch pęka, gdy ług i oleje łączy się w temperaturze 60 °C (140 °F) lub wyższej.
• Zbyt mocne otulenie. Kilka koców, pozostawiona włączona mata grzewcza, ciepłe pomieszczenie.
• Cukry. Mleko, miód, puree owocowe, sok, piwo i wino. Czytaj też etykietę na kartonie mleka: Anne-Marie Faiola ostrzega, że cukier dodawany do mleka ze sklepu może wypchnąć mydło z formy „like a soufflé”.
• Dużo twardych olejów i maseł. Soap Queen wymienia masło kakaowe, shea i mango; według Faioli masło kakaowe powyżej 15 % olejów może przyczyniać się do pękania.
• Za dużo alkoholu w sprayu. Przemoczony wierzch wysycha i twardnieje nad mydłem, które wciąż się nagrzewa, przed czym ostrzega Modern Soapmaking.
• Duża partia w jednej formie. Anne Watson zauważa, że duża partia wlana do jednej formy może się przegrzać, bo blender ręczny zostawia w masie więcej ciepła niż dawniej mieszanie ręczne.

Gdy to się stanie: zdejmij otulenie, unieś formę, żeby powietrze dochodziło od spodu, i skieruj na nią wentylator. Pęknięcie często samo się zamyka; dopóki mydło jest miękkie, możesz docisnąć je szpatułką, w rękawicach, bo mydło jest gorące i żrące. Soap Queen zamyka pęknięcie w mydle, które dopiero co ostygło, spryskując je alkoholem, przykrywając folią spożywczą i delikatnie pocierając. W innym razie przytnij albo zestrugaj wierzch, gdy mydło stwardnieje. Przedtem jedno sprawdzenie: Susan Miller Cavitch wymienia nadmiar ługu wśród przyczyn pęknięć, więc jeśli kostki wydają się ostre dla skóry, przetestuj je, zanim zrzucisz winę na ciepło.

Następnym razem: pracuj w niższej temperaturze, słabiej otulaj formę, a partie z cukrami trzymaj w chłodzie (zob. tabela niżej). Modern Soapmaking po wlaniu kładzie folię spożywczą na powierzchni i zdejmuje ją, gdy mydło zaczyna przechodzić w żel, dzięki czemu wierzch pozostaje miękki; pomiń to przy wszystkim, co mocno się grzeje.

Wulkany

Jeśli ciepło dalej narasta po pęknięciu wierzchu, pęczniejące mydło przeciska się przez pęknięcie do góry i może wylać się przez brzeg formy. Zwykle przyczyną są cukry: przykłady Soap Queen to mydło z mlekiem kokosowym i mydło z puree z dyni. Nasza kostka z mlekiem kokosowym i kostka z mlekiem koźlim, owsem i miodem unikają kłopotów dzięki zamrożeniu mleka, pracy w około 30 °C i trzymaniu formy w chłodzie.

Załóż rękawice i gogle, potem przełóż szpatułką to, co się wylało, do zapasowej formy i przenieś blok w chłodne miejsce. Gdy wulkan już się zaczął, wygląd jest zwykle stracony, a celem jest mydło nadające się do użytku i jak najmniej bałaganu. Większość mydła z wulkanu jest w porządku, gdy stężeje. Jeśli blok się rozwarstwił, z oleistą warstwą na twardej, kredowej, traktuj go jak mydło z nadmiarem ługu: zob. rozwarstwienie.

Tunele cieplne

Tunele cieplne to dziury lub kanały o gładkich ściankach w środku bloku, tam, gdzie rdzeń najbardziej się nagrzał. Soap Queen jako typowe czynniki wymienia niektóre olejki zapachowe i eteryczne, wosk pszczeli, miód, masło kakaowe i mleko, a jako środek zaradczy ług i oleje chłodniejsze o około 8 °C (15 °F) i otulenie nie większe niż ręcznik. Takiego mydła można bez obaw używać.

Tunele są długie, mają gładkie ścianki i biegną środkiem, zwykle w bloku z innymi oznakami przegrzania. Małe okrągłe dziurki rozsiane po kostkach to pęcherzyki powietrza, a wnęka z cieczą lub kryształkami to coś zupełnie innego: traktuj ją jako możliwą kieszeń ługu, jak opisuje poradnik o rozwiązywaniu problemów.

Jak utrzymać partię pod kontrolą

Poradnik o fazie żelu wyjaśnia, kiedy sprzyjać fazie żelu, a kiedy jej zapobiegać, poradnik o cieple w mydlarstwie podaje liczby dotyczące źródeł ciepła, a poradnik o mydle z mlekiem opisuje najzimniejszą metodę ze wszystkich, dla partii, w których cukry przypalają się przy pierwszych oznakach ciepła.