Faza żelu w mydle: izolować blok czy trzymać go w chłodzie

Zmydlanie wydziela ciepło, a blok mydła dobrze je zatrzymuje. W ciągu kilku godzin od wylania środek izolowanego bloku może nagrzać się na tyle, że ciemnieje, nabiera połysku i prześwituje jak galaretka, a zmiana rozchodzi się na zewnątrz, ku brzegom. Mydlarze nazywają to fazą żelu albo po prostu żelem. Przez następną dobę blok stygnie, znów staje się nieprzezroczysty i twardnieje, a kroisz go tak samo jak blok, który nigdy nie przeszedł w żel. To, czy twoje mydło przejdzie w żel, zależy od ciebie. Ten poradnik wyjaśnia, co o tym decyduje i jak tym sterować.

Czym jest żel

Anne-Marie Faiola opisuje żel jako stan, w którym mydło osiąga i utrzymuje temperaturę o 22 do 33 °C (40 do 60 °F) wyższą od tej, w której zostało wylane. W późniejszej książce Pure Soapmaking podaje to jako temperaturę: mydło „typically gels when it reaches a temperature above 140°F (60°C) in the mold”, a większość przepisów mieszanych w 49 °C (120 °F) lub wyżej przechodzi w żel bez pomocy. To, czy blok tam dotrze, zależy od tego, ile ciepła wytwarza i jak szybko je traci:

• Wielkość i kształt. Duży blok zatrzymuje ciepło; cienka płyta albo forma na jedną kostkę szybko je traci. Mydło w formach z pojedynczymi gniazdami rzadko samo przechodzi w żel; Alicia Grosso pomaga mu, ustawiając napełnione formy jedna na drugiej w plastikowym pudełku z pokrywką, tak by mydła na górze nie dotykały tych pod spodem, i owijając pudełko ręcznikami.
• Forma. Gruba drewniana forma, wyłożone pudełko i wszystko, co owinięte ręcznikami, zatrzymują ciepło; cienki silikon i plastik słabiej.
• Temperatura początkowa i woda. Masa wylana na ciepło szybciej dochodzi do żelu, a jak stwierdził Dunn, tak samo masa z większą ilością wody.
• Pomieszczenie. W ciepłym pomieszczeniu blok zachowuje ciepło; zimne mu je odbiera.
• Przepis. Cukry, miód i mleko, reagując, dokładają ciepła; według doświadczeń mydlarzy tak samo niektóre zapachy i przyprawy.

Żel w toku: środek bloku pociemniał i prześwituje, a zmiana rozchodzi się ku jasnym brzegom.

Z żelem czy bez: co się zmienia

Według Faioli, Cable i testów Kevina Dunna. Anne Watson, testując własne przepisy, nie znalazła różnicy w teksturze.

Żadne z nich nie jest lepszym mydłem. Dunn zrobił jeden przepis przy różnych temperaturach początkowych, tak że część kostek przeszła w żel, a część nie, i stwierdził taką samą konsystencję, zasadowość i twardość; różniły się tylko tym, jak chłonęły wodę podczas moczenia. Żel to głównie kwestia wyglądu: żywsze kolory, jeśli ich chcesz, bielsza kostka, jeśli nie. Cable uważa, że mydło po żelu schnie nieco szybciej, ale oba potrzebują zwykłych czterech do sześciu tygodni dojrzewania. Blok nie musi przejść w żel, żeby stać się mydłem; trzymany w chłodzie, po prostu dochodzi do tego wolniej. Jeśli chcesz możliwie najbielszej kostki, na zwykłe białe mydło albo mydło z mlekiem, trzymaj blok w chłodzie, bo żel przyciemnia bazowy kolor.

Częściowy żel

Gdy środek bloku przejdzie w żel, a zewnętrzna część nie, pokrojone kostki mają ciemniejszy, bardziej błyszczący środek w jaśniejszej obwódce albo ciemniejsze smugi przez środek. Zewnętrzna część bloku oddała ciepło powietrzu i formie, zanim żel zdążył rozejść się tak daleko. To wyłącznie kwestia wyglądu: mydło jest tak samo bezpieczne i tak samo dobre jak kostka, która przeszła w żel w całości albo wcale.

Mydlarze różnią się w ocenie, czy da się to naprawić. Cable twierdzi, że gdy już do tego dojdzie, nie ma na to rady. Classic Bells ogrzewa częściowo zżelowane mydło, także pokrojone kostki, w piekarniku na najniższym ustawieniu (około 63 do 77 °C, 145 do 170 °F) przez mniej więcej godzinę i stwierdza, że obwódka może złagodnieć, choć może nie zniknąć. Tak czy inaczej, następnym razem izoluj mocniej, żeby cały blok przeszedł w żel, albo trzymaj go w chłodzie, żeby nie przeszła w żel żadna jego część. Sama Cable zresztą często lubi ten wygląd.

Jak wywołać żel w bloku

• Rób mydło przy górnej granicy zakresu temperatur, jaki podaje twój przepis.
• Przykryj formę pokrywką albo deską i owiń ją ręcznikiem lub kocem albo wstaw do kartonowego pudełka. Praktyczna zasada Cable: w pomieszczeniu cieplejszym niż około 24 °C (75 °F) wystarczą pokrywka i ręcznik; w chłodniejszym użyj koca albo dwóch lub trzech ręczników. Nasze trzykolorowe mydło z hanger swirlem owijamy w ten sposób, żeby tlenki wyszły w głębokich kolorach, a naszą kostkę ze swirlem z marzanny i alkanny po to, żeby marzanna zabarwiła się na czerwono, a nie na liliowo.
• Dla dodatkowego ciepła Faiola stawia owiniętą formę na poduszce grzewczej ustawionej na niską moc na 30 minut, potem ją wyłącza i zostawia mydło na niej. Marzanna, alkanna i indygo pokazują najlepszy kolor dopiero po gorącym żelu, więc przy nich robi mydło w 49 do 54 °C (120 do 130 °F), izoluje formę i włącza poduszkę na średnią moc na 30 minut do godziny, często sprawdzając, czy nie pojawiają się pęknięcia albo bąble i czy mydło nie podnosi się w formie.
• Albo użyj piekarnika; ta metoda nazywa się CPOP (cold process oven process, czyli mydło na zimno dogrzewane w piekarniku). Wstaw formę, przykrytą pokrywką albo arkuszem papieru do pieczenia, do piekarnika nagrzanego do około 77 °C (170 °F), potem wyłącz piekarnik i nie otwieraj drzwiczek, aż ostygnie. Anne Watson najpierw utrzymuje tę temperaturę przez dwie godziny; Cable zostawia formę, aż cały blok pociemnieje. Używaj tylko form, które wytrzymują piekarnik (silikonowych, nie kartonowych), a Watson ostrzega, że niektóre drewniane formy w piekarniku ciemnieją.

Jak nie dopuścić do żelu

• Rób mydło przy dolnej granicy zakresu, ale na tyle ciepło, żeby twarde tłuszcze pozostały stopione (zobacz fałszywy ślad).
• Używaj małych form albo form z pojedynczymi gniazdami, które szybko tracą ciepło.
• Zostaw formę odkrytą albo lekko przykrytą w chłodnym pomieszczeniu. Pomaga wentylator.
• Schłodź ją zaraz po wylaniu. Heidi Corley Barto wstawia swoje bloki na noc do lodówki, przez pierwsze 30 minut odkryte, a potem przykryte; Faiola wkłada do zamrażarki mydła z puree, a swoje mydło z maślanką i miodem wstawia tam zaraz po wylaniu, żeby cukry nie mogły się przypalić; jej mydła z mlekiem migdałowym i mlekiem kokosowym zostają tam 8 do 12 godzin, a potem stoją dzień lub dwa w temperaturze pokojowej, zanim wyjmie je z formy. Zanim wyjmiesz mydło z formy i je pokroisz, pozwól mu wrócić do temperatury pokojowej, a zanim schowasz kostki, poczekaj, aż obeschną ze skroplonej wilgoci.

Mydło trzymane w zimnie twardnieje wolniej, więc może potrzebować dodatkowego dnia w formie, a Faiola zauważa, że zimne mydło jest bardziej podatne na nalot sodowy.

Kiedy trzymać mydło w chłodzie

Mleko, miód, cukier, puree owocowe i warzywne, piwo, wino i sok same wytwarzają ciepło. W bloku przechodzącym w żel mogą przegrzać partię, która wtedy się przebarwia i może pachnieć spalenizną, a blok może popękać, a nawet wybuchnąć z formy. Cable żadnego z takich mydeł nie izoluje i robi je w niższej temperaturze, tak jak nasze mydło z mlekiem kozim, owsem i miodem i korzenne mydło dyniowe; David Fisher miesza partie skłonne do przegrzewania w 32 do 38 °C (90 do 100 °F) i nie izoluje ich zbyt mocno. Zalicza niektóre olejki eteryczne i przyprawy do składników, które nagrzewają partię, więc nowy zapach wypróbuj najpierw w małej, nieizolowanej partii. Poradniki o mydle z mlekiem, puree i innych płynach omawiają każdy z tych przypadków.

Kiedy żel idzie za daleko

Przegrzany blok to pokazuje: pęknięcia w poprzek wierzchu, uniesiona, pomarszczona powierzchnia, którą mydlarze nazywają „alien brains” (mózgiem kosmity), wulkan tam, gdzie gorące mydło przebiło się na wierzch, albo tunele wewnątrz bloku. Pokrewne są prześwitujące smugi zwane rzekami glicerynowymi; Faiola łączy je z ciepłem w połączeniu z dwutlenkiem tytanu i barwnikami tlenkowymi i radzi robić mydło w temperaturze niższej o około 5 °C (10 °F). Większość z tego to tylko kwestia wyglądu, a poradnik o rzekach glicerynowych i pęknięciach omawia to po kolei. Jeśli przyłapiesz blok na przegrzewaniu, odkryj go i przenieś w chłodne miejsce albo do lodówki, jak radzi Cable, i licz się z tym, że się przeleje.