Słownik mydlarski: terminy wyjaśnione prostym językiem

Terminy są ułożone alfabetycznie. Tam, gdzie słowo ma dłuższą historię, link prowadzi do poradnika, który ją opowiada.

B

Barwnik. Wszystko, co barwi mydło: tlenki, ultramaryny, miki, barwniki rozpuszczalne, glinki i proszki roślinne. Nie wszystkie przetrwają wysokie pH mydła. Zobacz barwienie mydła.

Bastille (mydło bastylijskie). Mydło przeważnie z oliwy, z dodatkiem oleju kokosowego lub rycynowego dla piany. Nie ma ustalonej granicy; wielu mydlarzy wyznacza ją na 70 % oliwy lub więcej. Zobacz mydło kastylijskie.

Blender ręczny. Blender zanurzeniowy, który doprowadza masę do śladu w kilka minut, a nie w godzinę lub dłużej, jak przy mieszaniu ręcznym. Zobacz potrzebny sprzęt.

C

Chelator. Dodatek, który wiąże w kostce jony metali, takich jak żelazo i miedź, żeby nie mogły przyspieszać jełczenia. Najczęściej używa się wersenianu czterosodowego (EDTA) i cytrynianu sodu. To, co kostka uwalnia podczas jednego mycia, to o wiele za mało, żeby zmiękczyć twardą wodę. Zobacz przeciwutleniacze i chelatory.

CPOP. Cold process oven process: wstawienie świeżo wlanego mydła do nagrzanego, wyłączonego piekarnika, żeby przeszło fazę żelu. Zobacz faza żelu.

Częściowy żel. Ciemniejsze koło na środku pokrojonej kostki, gdzie fazę żelu przeszedł tylko środek. To wada wyłącznie wizualna. Zobacz faza żelu.

D

Discount. Zobacz zmniejszenie ilości ługu.

Dojrzewanie. Tygodnie po pokrojeniu, gdy woda uchodzi z kostki, a ta staje się twardsza, trwalsza i łagodniejsza. Zwykle trwa od czterech do sześciu tygodni; mydło kastylijskie potrzebuje miesięcy. Zobacz dojrzewanie i przechowywanie mydła.

DOS. Dreaded orange spots, czyli „przerażające pomarańczowe plamy”: pomarańczowe plamy o zjełczałym zapachu w miejscach, gdzie nienasycone tłuszcze w kostce uległy utlenieniu. Samo przetłuszczenie ich nie powoduje; większe znaczenie mają oleje wielonienasycone, śladowe ilości żelaza lub miedzi, ciepło i światło. Zobacz pomarańczowe plamy (DOS).

Dwutlenek tytanu. Biały pigment, który rozjaśnia mydło. Trzeba go najpierw rozprowadzić. Zobacz barwienie mydła.

E

Emulsja. Pierwszy etap mieszania, gdy oleje i roztwór ługu przestają się rozdzielać. Następuje przed śladem. Zobacz ślad.

F

Fałszywy ślad. Masa, która wygląda na gęstą, bo stałe tłuszcze stygną i krzepną, a nie dlatego, że się zmydla. Rzednie ponownie po podgrzaniu lub dalszym blendowaniu. Zobacz ślad.

Faza żelu. Moment, w którym własne ciepło bloku sprawia, że od środka na zewnątrz staje się on prześwitujący i ciemniejszy. Ma znaczenie głównie dla wyglądu: faza żelu ożywia kolory, ale mydło po fazie żelu i bez niej jest tak samo bezpieczne, a po dojrzewaniu tak samo twarde. Zobacz faza żelu.

Fenoloftaleina. Wskaźnik, który w środowisku zasadowym zmienia kolor na różowy; używa się go do wykrywania wolnego ługu w mydle. Zobacz pH mydła i testowanie.

Forma z gniazdami. Forma z osobnymi gniazdami w kształcie kostek, w odróżnieniu od bloku, który kroi się na kostki. Zobacz formy do mydła.

G

Gliceryna (glicerol). Produkt uboczny zmydlania. Zostaje w mydle robionym ręcznie i przyciąga wilgoć z powietrza.

Grudkowanie (ricing). Małe grudki przypominające ziarna ryżu, które tworzą się w masie, zwykle z powodu zapachu. Zobacz zważenie się masy, grudkowanie i przyspieszenie śladu.

H

Humektant. Substancja, która przyciąga wodę z powietrza: gliceryna, miód, cukry, mleczan sodu.

I

IFRA. International Fragrance Association, której standardy ustalają maksymalną zawartość każdego składnika zapachowego według rodzaju produktu. Mydło to kategoria 9. Zobacz zapach w mydle.

INCI. International Nomenclature of Cosmetic Ingredients: standardowe nazwy używane na listach składników, takie jak Olea Europaea Fruit Oil dla oliwy. Zobacz etykietowanie mydła.

INS. Liczba uzyskana przez odjęcie liczby jodowej oleju od jego liczby zmydlania, używana jako przybliżona wskazówka, czy kostka jest zrównoważona. Zobacz liczba jodowa i INS.

K

Kieszeń ługu. Skupisko roztworu ługu uwięzione w kostce, bo nie zostało wmieszane. Jest niebezpieczne; takiej kostki nie należy używać. Zobacz problemy z mydłem.

KOH. Wodorotlenek potasu, ług do mydła mazistego i mydła w płynie. Zwykle sprzedaje się go o czystości około 90 %. Zobacz NaOH, KOH i oba ługi razem.

Kwas tłuszczowy. Jeden z długich łańcuchów węglowych, z których zbudowany jest tłuszcz. To, jakie kwasy tłuszczowe zawiera olej, decyduje o tym, jak twarde, myjące i pielęgnujące jest mydło z niego. Zobacz kwasy tłuszczowe i właściwości mydła.

L

Liczba jodowa. Miara nienasycenia oleju, w gramach jodu na 100 g. Wyższa oznacza bardziej miękką kostkę, która szybciej jełczeje. Zobacz liczba jodowa i INS.

Liczba zmydlania (SAP). Liczba miligramów wodorotlenku potasu potrzebna do zmydlenia jednego grama oleju. Mydlarze często podają ją jako gramy NaOH na gram oleju. Zobacz liczba zmydlania (SAP).

Ł

Ług. Zasada, która zamienia oleje w mydło: wodorotlenek sodu do kostek, wodorotlenek potasu do mydła w płynie. Zobacz bezpieczna praca z ługiem.

Ma–Mi

Macerat (napar). Olej lub woda, w których moczyły się zioła, kwiaty lub korzenie, żeby przejąć ich kolor. Zobacz zioła, kwiaty i maceraty.

Masa mydlana. Mieszanina olejów i roztworu ługu po zblendowaniu, zanim zastygnie w formie.

Masterbatch. Ług rozpuszczony z wyprzedzeniem do znanego stężenia, często 50 %, i odważany jako roztwór. Zobacz woda i stężenie ługu.

Metoda na gorąco (HP). Gotowanie masy, aż zmydlanie się zakończy, zanim trafi do formy. Mydło jest bezpieczne, gdy ostygnie i stężeje, a twardnieje przez cztery do sześciu tygodni. Zobacz mydło metodą na gorąco.

Metoda na zimno (CP). Mydło robione przez zmieszanie olejów z roztworem ługu, w którym reakcję w formie dokańcza własne ciepło partii. Zobacz pierwsze mydło metodą na zimno.

Miękkie oleje. Oleje płynne w temperaturze pokojowej: oliwa, olej słonecznikowy, rzepakowy, migdałowy i inne. Dają łagodniejszą, bardziej miękką kostkę. Zobacz wybór olejów.

Mika. Proszek mineralny pokryty pigmentem, używany dla połysku i koloru. Zobacz barwienie mydła.

Ml–My

Mleczan sodu. Sól kwasu mlekowego dodawana do wody na ług, żeby kostka była twardsza i wcześniej dała się wyjąć z formy. Zobacz dodatki do mydła.

Morphing. Zmiana koloru barwnika w wysokim pH mydła, jak u niektórych mik, barwników rozpuszczalnych i barwników roślinnych. Zobacz barwienie mydła.

Mydło kastylijskie. Mydło z samej oliwy. Wiele mydeł w płynie sprzedawanych dziś jako „kastylijskie” zawiera inne oleje. Zobacz mydło kastylijskie.

Mydło warzone. Przemysłowe mydło z kotła: gotowane z nadmiarem ługu, a potem wysalane, tak że gliceryna odpływa. Zobacz jak powstaje mydło.

Mydło z bazy glicerynowej (melt and pour, MP). Gotowa baza mydlana, którą roztapiasz, barwisz, aromatyzujesz i wlewasz do form, bez pracy z ługiem. Zobacz mydło z bazy glicerynowej.

N

Nalot. Zobacz nalot sodowy.

Nalot sodowy. Biały, pudrowy osad węglanu sodu na powierzchni kostki, który powstaje, gdy nieprzereagowany ług styka się z dwutlenkiem węgla z powietrza. Nieszkodliwy i dający się usunąć. Zobacz nalot sodowy.

NaOH. Wodorotlenek sodu, ług do mydła w kostce, sprzedawany w postaci granulek lub płatków o czystości bliskiej 100 %. Zobacz bezpieczna praca z ługiem.

NaOH i KOH razem (dual lye). Przepis, w którym używa się zarówno wodorotlenku sodu, jak i wodorotlenku potasu, częsty w mydłach do golenia i mydłach kremowych. Zobacz NaOH, KOH i oba ługi razem.

O

Olej tłusty. Olej, który nie odparowuje, czyli taki, z którego robi się mydło, w odróżnieniu od olejku eterycznego.

Olejek eteryczny (EO). Skoncentrowany olejek aromatyczny otrzymywany z rośliny przez destylację lub tłoczenie. Dla wielu z nich standardy IFRA ustalają maksymalną zawartość w mydle, zależną od tego, co zawierają; niektóre, na przykład lawendowy, nie mają żadnego limitu. Zobacz zapach w mydle.

Olejek zapachowy (FO). Kompozycja zapachowa przygotowana do mydła z surowców syntetycznych i naturalnych. Dostawcy podają dawkę i certyfikat IFRA. Zobacz zapach w mydle.

P

Peeling. Składnik dodawany, żeby kostka złuszczała naskórek: mielony owies, mak, pumeks, fusy z kawy, luffa. Zobacz dodatki do mydła.

Pencil line. Cienka linia z miki lub węgla oprószona między dwiema warstwami. Zobacz warstwy i pencil line.

pH. Skala kwasowości i zasadowości. Mydło w kostce w roztworze 1 % ma pH około 9 do 10 i nie jest to wada. Zobacz pH mydła i testowanie.

PPO. Per pound of oils, czyli „na funt olejów”, amerykański sposób podawania ilości: 1 oz zapachu PPO to 1 oz na każde 16 oz olejów, czyli 6,25 %. Zobacz zapach w mydle.

Przeciwutleniacz. Dodatek, który spowalnia utlenianie olejów, na przykład ekstrakt z rozmarynu albo mieszanina tokoferoli (witamina E). Nie jest konserwantem: nie działa na drobnoustroje. Zobacz przeciwutleniacze i chelatory.

Przeługowane mydło. Mydło z większą ilością ługu, niż mogą zużyć jego oleje, przez co jest żrące. Zobacz pH mydła i testowanie.

Przetapianie mydła (rebatching). Ścieranie gotowego mydła na tarce i roztapianie go z odrobiną płynu, żeby naprawić błąd albo dodać coś, co nie przetrwałoby świeżego ługu. Nazywane też hand-milling. Zobacz przetapianie mydła.

Przetłuszczenie. Część olejów celowo pozostawiona niezmydlona, w kostce zwykle 3 do 8 %. Pokrywa naturalne różnice między olejami i sprawia, że mydło jest łagodniejsze. Zobacz przetłuszczenie i zmniejszenie ilości ługu.

Przyspieszenie śladu. Masa gęstniejąca znacznie szybciej niż zwykle, przez co jest mniej czasu na wlewanie i swirl. Zwykle powodują je zapachy, a w dalszej kolejności ciepło i duży udział twardych olejów. Zobacz zważenie się masy, grudkowanie i przyspieszenie śladu.

R

Rozwarstwienie. Olej lub płyn wydzielający się z masy albo z gotowej kostki. Może oznaczać błąd w ważeniu albo niedokończoną emulsję; przetestuj mydło, zanim go użyjesz. Zobacz miękkie mydło i rozwarstwienie.

Rzeki glicerynowe. Prześwitujące żyłki w kostce. Powstają, gdy blok z dużą ilością wody powoli stygnie po fazie żelu, a pigment, przede wszystkim dwutlenek tytanu, sprawia, że są widoczne. Nieszkodliwe. Zobacz rzeki glicerynowe i pęknięcia.

S

Soleseife. Mydło na solance: mydło, w którego wodzie rozpuszczono sól. Zobacz mydło solankowe.

Stężenie ługu. Ług jako procent roztworu ługu: ług ÷ (ług + woda). Roztwór 33 % to wartość domyślna naszego kalkulatora. Zobacz woda i stężenie ługu.

Substancje niezmydlające się. Składniki oleju, których ług nie może zamienić w mydło, takie jak sterole, skwalen i witamina E. Zostają w kostce. Zobacz chemia zmydlania.

Swirl. Kolorowe porcje masy przeciągane przez siebie nawzajem tak, że tworzą wzór: w garnku (in the pot), drop swirl, hanger swirl, łyżką (spoon swirl), Taiwan swirl. Zobacz techniki swirl.

Syndet. Kostka z syntetycznych środków powierzchniowo czynnych zamiast mydła, zwykle łagodniejsza i o pH bliższym pH skóry. Zobacz szampony w kostce i nasz kalkulator syndetów.

Ś

Ślad. Moment, w którym masa zgęstniała na tyle, że strużka zostawia ślad na powierzchni. Lekki, średni i gęsty ślad pasują do różnych wzorów. Zobacz ślad.

T

Tarowanie. Zerowanie wagi z pustym pojemnikiem na niej, żeby ważyć tylko to, co do niego trafia. Zobacz potrzebny sprzęt.

Temperatura zapłonu. Temperatura, w której opary zapachu mogą się zapalić od płomienia. Ma znaczenie przy przechowywaniu i wysyłce; w mydle robionym metodą na zimno ma bardzo niewielkie znaczenie.

Test na języku (zap test). Dotknięcie kostką języka, żeby wyczuć „zap”, czyli szczypnięcie wolnego ługu. Nie polecamy go: jeśli kostka jest przeługowana, wkładasz sobie do ust żrące mydło. Fenoloftaleina, pH-metr albo miareczkowanie odpowiadają na to samo pytanie bezpiecznie. Zobacz pH mydła i testowanie.

Tlenki. Pigmenty z tlenku żelaza (i tlenku chromu). Są trwałe w mydle i dają mocne, matowe kolory. Zobacz barwienie mydła.

Twarde oleje. Oleje i tłuszcze stałe w temperaturze pokojowej: kokosowy, palmowy, masła, łój, smalec. Dają twardą kostkę. Zobacz wybór olejów.

W

Warstwy. Wlewanie masy osobnymi warstwami, często w różnych kolorach. Zobacz warstwy i pencil line.

Wtopka. Kawałek mydła umieszczony w nowej partii, na przykład kostki, wiórki lub kształty. Zobacz wtopki i dekoracja wierzchu.

Wulkan. Masa, która przegrzewa się w formie, aż pęka, wybrzusza się lub wylewa, zwykle z powodu cukrów, mleka albo zbyt mocnego otulenia. Zobacz rzeki glicerynowe, pęknięcia i przegrzanie.

Wytapianie (rendering). Wytapianie tłuszczu z surowej tkanki zwierzęcej i jego oczyszczanie, żeby uzyskać smalec lub łój do mydła. Zobacz smalec i łój.

Z

Zmniejszenie ilości ługu. Użycie mniejszej ilości ługu, niż oleje mogłyby zużyć. To ta sama liczba co przetłuszczenie, widziana z drugiej strony. Zobacz przetłuszczenie i zmniejszenie ilości ługu.

Zmniejszenie ilości wody. Użycie mniejszej ilości wody niż domyślna w przepisie, co oznacza mocniejszy roztwór ługu. Masa szybciej dochodzi do śladu i bardziej się nagrzewa, a kostki wcześniej dają się wyjąć z formy, mają mniej nalotu sodowego i mniej się kurczą. Zobacz woda i stężenie ługu.

Zmydlanie. Reakcja tłuszczu z ługiem, w której powstaje mydło i gliceryna. Zobacz jak powstaje mydło.

Zważenie się masy (seizing). Masa, która w ciągu kilku sekund tężeje w garnku, zwykle z powodu zapachu. Zobacz zważenie się masy, grudkowanie i przyspieszenie śladu.